1. Postulowane rozwiązania
1) Projektowane rozwiązania, odbierając określonej grupie osób bliskich najemcy lokalu mieszkalnego możliwość wejścia w stosunek najmu z mocy prawa po zmarłym najemcy, naruszają art. 2 Konstytucji ustanawiający zasadę demokratycznego państwa prawnego, który zdaniem Trybunału Konstytucyjnego należy do fundamentalnych przepisów konstytucyjnych określających podstawowe i szczególnie chronione cechy ustrojowe Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny zwracał wielokrotnie uwagę, że na treść tej zasady składa się szereg zasad, które nie zostały ujęte expressis verbis w Konstytucji, ale które wynikają z istoty i aksjologii demokratycznego państwa prawnego. Do zasad tych należy zasada ochrony zaufania obywatela do państwa i do stanowionego przez nie prawa, z której wynikają liczne dalsze zasady szczegółowe, m. in. zasada poszanowania praw nabytych oraz bliskie i pokrewne jej zasady: ochrony interesów w toku, ochrony ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych. Ujmując rzecz skrótowo, istotą wymienionych zasad jest dążenie do zapewnienia jednostce bezpieczeństwa prawnego i umożliwienie racjonalnego planowania przyszłych działań. Proponowane rozwiązania drastycznie zmieniają sytuację najemców lokali mieszkalnych z zasobu komunalnego i Skarbu Państwa oraz sytuację ich bliskich (uprawnionych do wejścia w stosunek najmu z mocy prawa). Uzasadniając projektowane rozwiązania całkowicie pominięto analizę ich sytuacji na gruncie przepisów Konstytucji RP. Całkowicie zatem pomija się okoliczność, że najemcy ci i ich bliscy spełniający warunki do wejścia w stosunek najmu z mocy prawa, działając w zaufaniu do państwa i stanowionego przez nie prawa, podejmowali określone decyzje życiowe licząc na to, że rozwiązanie z nimi stosunku najmu (czy też z ich bliskim, którzy mieli wejść w stosunek najmu z mocy prawa) może nastąpić tylko w wyjątkowych sytuacjach, ściśle określonych w obowiązujących przepisach prawa. W tych warunkach planowali swoją przyszłość i przyszłość swoich bliskich. Większość tych decyzji ma charakter nieodwracalny, jeśli zważy się jakiego typu to mogły być decyzje. A mogło to być m. in. określone zadysponowanie swoim majątkiem, czy wybór określonej drogi zawodowej. Jasne jest, że wymienione wyżej zasady szczegółowe nie mają charakteru absolutnego. Możliwe są zatem odstępstwa od nich, jednak ocena ich dopuszczalności musi być dokonana przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności. W projektowanych rozwiązaniach problem najemców lokali mieszkalnych w ogóle nie podlegał analizie w aspekcie konstytucyjnym. Standardy konstytucyjne byłyby zachowane w przypadku takiej regulacji, która wyłączyłaby spod jej mocy osoby, które w przypadku śmierci najemcy spełniałyby warunki do wstąpienia w stosunek najmu z mocy prawa – w chwili wejścia w życie nowej ustawy. Ochrona tych osób jest uzasadniona przede wszystkim z punktu widzenia zasady ochrony tzw. ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych. Zasada ta jest konstrukcją prawną występującą w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego; tutaj można przywołać jeden z wyroków omawiających jej istotę. I tak, o ekspektatywie maksymalnie ukształtowanej, można mówić wówczas, gdy spełnia ona wszystkie warunki nabycia prawa podmiotowego, a brak tylko ostatniego etapu decydującego o definitywnym przejściu tego prawa na oczekującego (wyrok z 24 października 2000 r., SK 7/00). Tylko zaistnienie jednego zdarzenia, jakim jest śmierć dotychczasowego najemcy, dzieli uprawnionych do wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu od nabycia prawa podmiotowego; i właśnie z tego względu jest to – dla potencjalnych najemców – sytuacja ekspektatywy maksymalnie ukształtowanej. Projektowana ustawa pomija interesy tych potencjalnych najemców, przy czym nie uzasadniają tego żadne względy konstytucyjne.
2) Niezależnie od powyższego, należy podkreślić inną, niezwykle ważną okoliczność występującą w tej sprawie. Niektóre lokale mieszkalne będące własnością Skarbu Państwa były przyznawane lokatorom nie z myślą o ich okresowym użytkowaniu, ze względu na czasowo trudną sytuację materialną, tylko jako czynnik mający na celu związanie określonego pracownika z określonym pracodawcą (miejscem pracy). Przez wzgląd na otrzymanie mieszkania wiele osób zdecydowało związać swoje zawodowe losy – w przypadku osób, których interesy reprezentuje Stowarzyszenie Mieszkańców Osiedla Profesorskiego – w głównej mierze z uczelniami warszawskimi lub innymi instytucjami związanymi z nauką lub edukacją. Mieszkania te należały i należą nadal do Skarbu Państwa i wątpliwy jest tytuł prawny do dysponowania tym zasobem mieszkaniowym na cele socjalne, które są zadaniami gmin. Ta okoliczność przemawia za wyłączeniem spod mocy projektowanej ustawy lokali mieszkalnych będących w zasobie Skarbu Państwa, a przyznanych w wyżej opisanych okolicznościach, tzn. jako mieszkania zakładowe lub służbowe, albo spełniające funkcje mieszkań zakładowych lub służbowych. Wnosimy o przeprowadzenie analizy, jakie inne środki mogłyby służyć realizacji celu ustawy, a także analizy dopuszczalności wyłączenia spod mocy ustawy lokali mieszkalnych będących w zasobie Skarbu Państwa, o których mowa wyżej.
3) Gdyby zaś nie doszło do wyłączenia spod mocy ustawy wyżej wymienionych lokali mieszkalnych, to wówczas, biorąc pod uwagę status tych lokali, wnosimy, aby lokatorzy z mocy ustawy otrzymali szansę wykupu tych lokali. ••• Nie można kwestionować celu projektowanych rozwiązań. Nie do przyjęcia jednak jest, że projektodawcy nie podjęli żadnej próby poszukiwana innych środków umożliwiających osiągnięcie celu ustawy, a zasadniczym źródłem realizacji tego celu uczynili rozwiązanie naruszające interesy obecnych lokatorów i nieuwzględniające charakteru mieszkań należących do zasobu Skarbu Państwa. Rozwiązanie to zresztą może doprowadzić do sytuacji, że część obecnych lokatorów w efekcie zasili szeregi oczekujących na mieszkania komunalne. 2. Interes będący przedmiotem ochrony: Interes najemców lokali mieszkalnych z publicznego zasobu mieszkaniowego, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki lokali mieszkalnych z zasobu Skarbu Państwa, przyznanych jako mieszkania zakładowe/służbowe.